CANDO no ano 1978 a revista Vagalume foi obxeto dunha mención honorífica na concesión doss "Premios da Crítica" dese ano, xa tivemos ocasión de manifestar o traveso das páxinas do diario "E! Pueblo Gallego" de Vigo (24/5/78) queó falar de Vagalume había que facelo tamén ineludiblemente de quen fora o seu creador, impulsor e primeiro director de frito, aínda que o seu nome non figurase endexamáis nas páxinas da revista: Xosé María Méndez Domenech .

Agora, á vista do contido que a Enciclopedia Galega dedica a Vagalume sen facer nin siquera mención de Xosé María Méndez Domenech. consideramos unha obriga volver insistir públicamente, en aras da xusticia e da gratitude, no recordó-da tarefa levada a cabo por Xosé María, espíritu inquedo e inquedante. loitador infatigable, inflexible na crítica e autocrítica, as veces obcecado pero sempre xeneroso e aspirante eterno ó perfecto.

No febreiro compostelán de 1968 Xosé María ocupóu un lugar destacado na movilización estudiantil precursora, a lo menos eronolóxicamente. do maio francés do mesmo ano. Coñeceu a cadea acusado de propaganda ilegal, pasando meses no caree re de A Coruña.

Durante máis de dous anos Xosé María Méndez Domenech traballou preparando a saída da revista infantil Vagá- Lume; foron, segundo él mesmo declaróu nunha entrevista ó diario "El Faro de Vigo" (12/9/1979), dous anos "cheos de atrancos burocráticos (eran os lempos do franquismo) e. para complica-la cousa, eu, un dos principáis promovedores da revista. tiña sobor de mín unha condea por propaganda ilegal: non podía pois. comprometer demasiado a posta en marcha da revista. Non interesaba que o Ministerio soupera que andaba metido nestes pagos".

Nestas circunstancias Xosé María, nun acto cheo de xenerosidade elixiu, para funda-la editorial que había de publicar "Vagalume", a catro amigos cos que frecuentemente compartira as súas ideas e proxectos: Agustín Bueno Rodríguez. Carmela Iglesias Pérez. Jacobo Rey Goldar y Eloy Isorna Artime. Son estas catro persoas as que figuran pois como fundadores de Lumeiro S.A. editora de Vagalume. pero o creador e fundador verdadeiro da editorial e máis da revista Vagalume, foi Xosé María Méndez Domenech.

A editorial constituíuse no ano 1973 en Santiago de Compostela e foi inscrita no "Rexistro de Empresas Periodísticas" en novembro de 1974. O primeiro número da revista apareceu en xaneiro de 1975.

Desde o primeiro momento contóu "Vagalume" co entusiasmo e colaboración de escritores como Neira Vilas. Carlos Casares, etc., así como de coñecidos debu-xantes: Siso, Oitalen, Xiráldez, entre outros. Cabe destaca-la colaboración de Xosé Navarro creador de "Eugenio" personaxe que tivo o seu nacemento no ano 1947 nas páxinas do diario EL CORREO GALLEGO de Santiago e reaparecen en "Vagalume" a partir rio número catro de revista. Tamen prestaron o seu apoio a "Vagalume" diversas entidades culturáis de ámbito galego: "Agrupación Cultural O Facho", de A Coruña: "Asociación Católica de Mestres" desa mesma cidade "Patronato Rosalía de Castro". "Agrupación Cultural O Galo" de Santiago, "Agrupación Lanzá de Ribadeo". "Agrupación Cultural Aúnense", de Ourense "Agrupación Cultural Abrente" de Riva-davia: "Asociación Cultural de Vigo", etc

Tamén contóu a revista, desde o primeiro número, coa axuda do Instituto da Lingua Galega da Universidade de Santiago. Esta foi a tarefa de Xosé María Méndez Doménech, non so puxo en pe "Vagalume" senón que xunguíu a esa tarefa a tantas persoas e institucións como quedan ditas e a moitas máis que non é posible mentar, entre elas centos de mestres e rapaces lectores e colaboradores directos.

Despois de Domenech fíxose cargo de "Vagalume" Miguel Cuña e posterior mente Xosé Fortes Bouzán. Aínda que non sexa agora posible facer unha historia detallada da revista, non quere dicir que non sexa desexable. "Vagalume'' é unha historia que non sé pode esquecer.

Agustín Bueno Eloy Isorna